Klinische en gerechtelijke autopsies: wat is het verschil?

Klinische en gerechtelijke autopsies: wat is het verschil?

Datum: 
23/10/2008

Gerechtelijke autopsies

Een minuscuul wondje in de hals van het slachtoffer, een wimper op de plaats van de moord: in de betere misdaadserie volstaat dat om de dader bij de kraag te vatten. Ook het UZA voert sinds 1999 gerechtelijke autopsies en onderzoeken uit in opdracht van het gerecht. Sinds begin 2003 is daar ook forensisch DNA-onderzoek bijgekomen. Professor Werner Jacobs, forensisch patholoog en verantwoordelijke voor de gerechtelijke geneeskunde in het UZA, geeft meer uitleg.

Wat doet forensisch patholoog?

De afdeling gerechtelijke geneeskunde van het UZA maakt deel uit van de dienst pathologische anatomie, maar functioneert in de praktijk volledig autonoom. De gerechtelijke autopsies vormen de hoofdmoot van de activiteiten.
'Bij een verdacht of gewelddadig overlijden ga ik eerst naar de plaats van het gebeuren - afstappen zoals dat heet - om te kijken of daar aanwijzingen te vinden zijn', legt Jacobs uit. 'Nadien voer ik de lijkschouwing uit. Is er sprake van een gewelddadig overlijden en werd er een verdachte opgepakt, dan vindt er later een wedersamenstelling plaats. De verdachte geeft dan zijn versie van de feiten, waarna hij wordt geconfronteerd met de technische vaststellingen van het onderzoek. Ook ik ondervraag hem op dat moment over wat er gebeurd is. Met welke hand hield hij bijvoorbeeld het mes vast ? Hoeveel keer heeft hij gestoken ? Ik controleer dan of zijn weergave van de feiten overeenkomt met de technische vaststellingen tijdens de autopsie.'

Verloop gerechtelijke autopsie

Een gerechtelijke autopsie verloopt in principe hetzelfde als een klinische autopsie : alle organen worden onderzocht op afwijkingen en verwondingen. Met onder meer dat verschil dat er bij een gerechtelijke lijkschouwing meer mensen rond de tafel staan. Naast de wetsdokter en zijn assistent is dat de fotograaf van het Laboratorium voor Wetenschappelijke en Technische Politie, bij een zichtbare moord ook de onderzoeker van de moordsectie van de federale of lokale politie en heel uitzonderlijk de magistraat. Daarnaast wordt soms een beroep gedaan op een tandarts, een wapendeskundige of - bij verkeersongevallen - een verkeersdeskundige.
'Soms komen er nog andere specialisten aan te pas', vervolgt Jacobs. 'Is er bijvoorbeeld sprake van een zwaar hersenletsel, dan worden de hersenen onderzocht in het Born Bunge Instituut aan de UIA.'

Duur en opzet gerechtelijke autopsie

Doordat alle letsels en bevindingen uitgebreid gedocumenteerd en gefotografeerd moeten worden, duurt een gerechtelijke autopsie soms vier tot vijf uur. En uiteraard is ook het opzet anders dan bij een klinische lijkschouwing : er wordt vooral aandacht besteed aan - ogenschijnlijk - kleine details.
'Heeft een jonge vrouw bijvoorbeeld een blauwe plek en krasletsels in de nek, dan zou dat op wurging kunnen wijzen', illustreert Jacobs. 'Maar je mag nooit te snel oordelen. Bij een lijk met een hoofdwonde zou je kunnen denken dat de man een gewelddadige dood is gestorven. Maar als uit zijn medisch dossier blijkt dat hij aan epilepsie leed, en we een te kleine dosis van zijn medicatie in zijn bloed aantreffen, verandert dat de zaak. Bij het merendeel van de verdachte lijken, blijkt het uiteindelijk toch om een natuurlijke dood te gaan.'

Niet-herkende gewelddadige overlijdens

Omgekeerd kan een lichaam dat inwendig zware letsels vertoont, er uitwendig volkomen normaal uitzien.
'Om die reden mogen we aannemen dat er nogal wat gevallen van een gewelddadig overlijden gemist worden, vooral bij kinderen. Als de huisarts oordeelt dat er niets aan de hand is, raakt het lijk nog zelden tot bij ons. Vaak voert de huisarts geen grondig onderzoek uit. Vooral als het lijk al in een zekere staat van ontbinding is, zal hij het om begrijpelijke redenen niet uitvoerig gaan omdraaien en onderzoeken. Dan kan het gebeuren dat een lijk zonder meer begraven of gecremeerd wordt. Duits onderzoek heeft uitgewezen dat er voor elke moord die als dusdanig erkend wordt, er waarschijnlijk ook een moord wordt gepleegd die niet erkend wordt. We mogen er wellicht van uitgaan dat die bevinding ook voor België opgaat.'
In tegenstelling tot de huisarts is de wetsdokter getraind om heel subtiele tekenen te herkennen.
'Een krasje van een halve centimeter op de hals van de overledene, daar moet je het als wetsdokter soms mee stellen. Zo'n krasje kan erop wijzen dat die persoon zich heeft moeten verweren, of dat een dader met zijn nagel in zijn hals heeft geduwd. Meestal blijkt er een andere verklaring te zijn, maar bij een verdacht overlijden moet je zoiets op zijn minst natrekken.'

Vrijgeven lichaam aan familie

Na de autopsie worden de lichamen weer toonbaar gemaakt. Dat moet ook, want sinds de wet-Franchimont mogen nabestaanden ook na een gerechtelijke autopsie het lichaam nog zien.
'Ik heb een medewerker die assisteert bij de lijkschouwing en die het lichaam nadien weer toonbaar maakt. Een licht ontbonden lijk kan zelfs nog gereconstrueerd worden. In sommige gevallen mag de familie het stoffelijk overschot ook voor de autopsie zien, maar dan zien ze het wel in de staat dat het gevonden is. De magistraat mag overigens weigeren om het lichaam voor de lijkschouwing vrij te geven. Het is immers perfect mogelijk dat de dader komt kijken, en zelfs bepaalde sporen uitwist.'

Gescheiden ruimtes voor gerechtelijke en klinische autopsies

Om gerechtelijke autopsies te kunnen uitvoeren werd het mortuarium destijds ingedeeld in twee aparte ruimtes en uitgerust met een sterker afzuigsysteem. Intussen zijn er plannen om opnieuw te verbouwen, zodat de twee autopsiezalen - die voor gerechtelijke en klinische lijkschouwingen - volledig van elkaar gescheiden zijn.

Gerechtelijk DNA-onderzoek

Een andere forensische activiteit binnen het UZA is het gerechtelijk DNA-onderzoek. Dat vindt sinds 1 januari 2003 plaats in het forensisch DNA-labo, dat daarvoor speciaal werd ingericht. Het labo, dat deel uitmaakt van de afdeling gerechtelijke geneeskunde, staat onder de dagelijkse leiding van dr. Els Jehaes.
'Bedoeling is om voorwerpen die door de dader werden achtergelaten - een bierblikje, een bivakmuts, een sigarettenpeukje - te onderzoeken op DNA-sporen', legt Jacobs uit. 'Een DNA-profiel kan ons immers tot bij de dader leiden. We vergelijken het gevonden profiel dan met het profiel van de verdachte. Is er geen overeenkomst, dan gaan de gegevens naar de nationale DNA-databank en wordt daar nagekeken of het profiel bekend is. Zelfs als dat niet het geval is, duikt er soms nog veel later een dader op aan wie we het aangetroffen DNA-profiel kunnen linken.'

Onderzoek van slachtoffers en daders

Nog een ander luik binnen de gerechtelijke geneeskunde is het onderzoek van - levende - slachtoffers en daders. Bij beide partijen kunnen letsels immers een licht werpen op de zaak. Zo kan een dader die een mes gebruikt heeft, zich eerst gekwetst hebben aan dat mes, bijvoorbeeld doordat het slachtoffer verzet bood. Bij de slachtoffers - niet zelden slachtoffers van een verkrachting of kindermishandeling - stelt de wetsdokter in de eerste plaats vast wat er precies is gebeurd. In een later stadium gaat hij soms na of de persoon in kwestie permanente letsels heeft overgehouden aan de aanranding.

Onderzoek naar medische aansprakelijkheid

Verder houdt Jacobs zich ook bezig met het onderzoek naar medische aansprakelijkheid bij mogelijke medische fouten. 'De top drie van de medische fouten, als ik het zo mag noemen, zijn vermeende fouten bij doodgeboortes, onverwachte overlijdens na een orthopedische ingreep en sterfte door complicaties bij operaties tegen zwaarlijvigheid', somt Jacobs op. 'In al die gevallen is het voor de nabestaanden erg moeilijk om accepteren dat het is foutgelopen. Bij orthopedische ingrepen gaat het bijvoorbeeld vaak om jonge mensen. Ingrepen als een maagverkleining worden dan weer als banale operaties beschouwd, terwijl er wel degelijk risico's aan verbonden zijn.'

Geen tijd te verliezen

Typisch aan de job van een wetsdokter is dat deze zich vaak afspeelt buiten de kantooruren. Misdaden worden nu eenmaal vaker 's nachts en in het weekend gepleegd. In veel gevallen is er geen tijd te verliezen.
'Het gebeurt dat we bij een slachtoffer een schotwonde onderzoeken terwijl die persoon onder narcose op intensieve zorgen ligt. Dat moet wel, want chirurgen hebben de vervelende neiging om wondes netjes te hechten en te desinfecteren. En wij zien ze liefst in onbezoedelde toestand', zegt Jacobs fijntjes.

Ontdekking PMA

De afdeling gerechtelijke geneeskunde van het UZA kwam als eerste in België een geval van PMA-gebruik op het spoor. PMA is een drug die vergeleken wordt met XTC, maar veel krachtiger is. Een overdosis leidt in de helft van de gevallen tot de dood.
'Aanleiding tot de ontdekking was de dood van een jongeman in Turnhout, op het eerste gezicht een geval van een overdosis XTC', vertelt Jacobs. 'Maar in zijn bloed werden geen sporen van XTC gevonden. Uiteindelijk kwamen we erop uit dat die jongen PMA had genomen, een drug waarvan er tot dan toe maar een paar gevallen in Europa en Australië waren geregistreerd. We hebben die ontdekking in de media gebracht en zo aan de buitenwereld gesignaleerd dat er een nieuwe, erg gevaarlijke drug in omloop was.'

Sleutelrol bij gerechtelijk onderzoek

Bij het onderzoek naar een verdacht overlijden speelt de autopsie een sleutelrol. 'De lijkschouwing duidt de doodsoorzaak aan, wat sterk bepalend is voor het onderzoek', zegt onderzoeksrechter Isa Van Hoeylandt van de Antwerpse rechtbank. 'Als er bijvoorbeeld een lijk in het water wordt gevonden, stelt zich de vraag of die persoon verdronken is, dan wel al dood was toen hij in het water terechtkwam. Zeker als het stoffelijk overschot in verregaande staat van ontbinding is, zijn eventuele sporen van een moord nog zelden te zien. Een autopsie brengt dan duidelijkheid.'
In sommige gevallen, bijvoorbeeld als een lichaam met kogelwonden wordt aangetroffen, is de autopsie een bevestiging van wat al vermoed werd. Maar het resultaat van een lijkschouwing kan ook erg verrassen, weet Van Hoeylandt. 'Als je bijvoorbeeld een lijk vindt met een vreselijk bebloed hoofd, denk je al gauw aan een gewelddadig overlijden. Maar soms blijkt dan dat die wonden van rattenbeten afkomstig zijn. Als niet-medicus zie je zoiets niet.'

Klinische autopsies

In het UZA worden ook gewone of klinische autopsies uitgevoerd. Die gebeuren niet in opdracht van het gerecht maar van de behandelende arts, en zijn meestal bedoeld om na te gaan waaraan de patiënt precies overleden is. 'Ook vandaag blijven autopsies een belangrijke vorm van kwaliteitsbewaking', beklemtoont professor dokter Eric Van Marck, diensthoofd pathologische anatomie.

Nut

In een tijd waarin medische beeldvorming alsmaar gesofisticeerder wordt, weerklinkt wel eens de vraag waarom autopsies eigenlijk nog nodig zijn. Ten onrechte, weet Van Marck.
'Een autopsie blijft in verschillende omstandigheden een heel nuttig instrument. Om te beginnen kan ze klaarheid brengen als de doodsoorzaak niet duidelijk is. Soms overlijdt een patiënt zo plots dat er geen tijd is geweest om de diagnose te stellen. Vaak is er dan wel een vermoeden, en kan een lijkschouwing dat bevestigen.'
Verder krijgt de medische wereld voortdurend te maken met nieuwe behandelingswijzen, medicijnen en procedures - denk voor dat laatste maar aan transplantaties - en worden artsen geconfronteerd met een verouderende bevolking die anders reageert op bestaande behandelingen en medicijnen. Bovendien duiken er nieuwe ziektes op, zoals destijds aids.
'In al die gevallen is een autopsie nuttig, omdat je daarmee beter ziet wat er zich heeft afgespeeld', legt Van Marck uit. 'Stel bijvoorbeeld dat een patiënt een nieuwe kankertherapie heeft ondergaan maar toch overleden is : dan kan je concreet gaan kijken wat die behandeling als effect heeft gehad, of ze de tumor heeft klein gekregen of niet.'
Het diensthoofd herinnert zich nog de eerste gevallen van aids op zijn autopsietafel.
'Eind 1980 stelde ik bij vier overledenen een ernstige onderdrukking van het afweersysteem met ongekende oorzaak vast. Pas later besefte ik dat die patiënten aan aids gestorven waren.'

Verloop

Een lijkschouwing is een tijdrovende bezigheid. De procedure begint met een uitvoerige beschrijving van de uitwendige toestand van het lichaam. Nadien worden alle organen macroscopisch, dat wil zeggen met het blote oog, bekeken en onderzocht.
Van Marck: 'Er zijn relatief veel zaken die we zo kunnen zien: een darm- of maagperforatie, een tumor, een uitgebreide bloeding, een ernstige longontsteking… De macroscopische benadering vertelt ons meestal in welke richting we moeten zoeken. Op basis daarvan nemen we kleine stukjes weefsel weg, die we microscopisch bekijken. Vijftien organen worden sowieso aan microscopisch onderzoek onderworpen, onder meer het hart, de lever en de nieren.'

Resultaten

De resultaten van de autopsie worden getoetst aan de bevindingen van de arts, waarna een algemene conclusie of bespreking wordt neergeschreven. Regelmatig duiken er tijdens een autopsie onverwachte elementen op die een ander licht werpen op de doodsoorzaak. Bijvoorbeeld een kwaadaardige tumor die niet bekend was, of een infectiehaard.

Toestemming van nabestaanden

In principe mag het ziekenhuis bij elke overleden patiënt een lijkschouwing uitvoeren, tenzij deze bij leven verzet aantekende of er tegenkanting is van nabestaanden.
'We zijn als ziekenhuis niet verplicht om toestemming te vragen aan de familie, maar doen dat gewoonlijk wel. Bij kinderen vragen we het altijd. We krijgen overigens maar zelden weigeringen.'
Hij beklemtoont nog dat het lichaam van de overledene altijd met de grootste eerbied behandeld wordt. Na de autopsie wordt het lichaam zorgvuldig weer toegenaaid, opgesmukt en opgebaard. Familieleden die de overledene nadien nog komen groeten, kunnen niet zien dat er een autopsie heeft plaatsgevonden.

Lees verder:
Forensisch centrum: opsporen van misdaad
Gerechtelijke autopsies en DNA-onderzoek in nieuw forensisch centrum
Centrum Gerechtelijke Geneeskunde

Blijf op de hoogte van nieuws in het UZA via Twitter @uzanieuws en Facebook